Nederland is geen Artis.

Met onze stagiair uit Argentinië was ik laatst een oefening aan het doen. We moesten allebei kenmerken bedenken van onze nationale cultuur. En ook al heb ik tijdens mijn studie vaker dan eens hierover moeten nadenken, ik vond het erg lastig om te bedenken wat Nederland nu Nederland maakt. Is het het eten, zijn het de tradities, onze taal, de kleding die we dragen?

Nederland is…Sinterklaas vieren
Nederland is…tolerantie
Nederland is…op de fiets naar het werk/school/overal
Nederland is…lekker normaal doen
Nederland is…grote en blonde mensen
Nederland is…alles in je agenda zetten
Nederland is…direct zijn

Maar toch.  Nederland is ook een jarenlang debat over zwarte piet, “oké” zijn met homo’s zolang ze maar niet gaan zoenen op straat, polderen tot we erbij neervallen, klagen over de NS, een mengelmoes van mensen uit elke hoek van de wereld, en rauwe haring eten (ik vind het ranzig). Kortom, wat een Nederlander Nederlands maakt is vrij lastig aan te duiden. Hetzelfde geldt voor elke andere cultuur die je kunt bedenken, en dan heb ik het niet alleen over nationale culturen. In 2007 hield (toen prinses) Máxima een toespraak over de Nederlandse identiteit.

Heel terecht zei zij toen: ‘dé Nederlandse identiteit bestaat niet.’ Daar kreeg ze destijds veel ophef en kritiek over, en nog steeds is de Nederlandse identiteit een belangrijk discussiepunt.

Afgelopen jaar tijdens de verkiezingen vond bijna elke politieke partij het nodig om een standpunt in te nemen ten opzichte van ‘de Nederlandse identiteit’, want die was volgens velen ‘in gevaar’. Wat dat dan ook mag betekenen. 

Een aflevering van Zondag met Lubach over de politieke standpunten met betrekking tot de Nederlandse identiteit verder ben ik nog steeds niet veel wijzer. Door de één wordt verteld wat men als Nederlander vooral niet zou moeten zijn of doen. Dingen zoals geen afval op straat gooien en geen conducteurs bespugen, best logisch. 

De ander claimt dat we onze cultuur en daarmee onze normen en waarden zijn verloren en oppert als oplossing dat kinderen op school verplicht het volkslied moeten zingen. Weer een ander (3x raden) vind dat men zich als Nederlander moet houden aan onze regels en niet zomaar de sharia in mag voeren. Duh.

Nu kun je je afvragen: als het blijkbaar allemaal nergens op slaat, waarom houdt men zich er dan toch zo mee bezig? We gebruiken identiteit om eenheid te creëren binnen een groep. Het is menselijk om te willen zeggen ‘Wij zijn Nederlands, dus…’, we zijn immers kuddedieren. Tegelijkertijd bepaal je door een identiteit aan te nemen ook meteen wie er niét bij deze groep hoort. Door je eigen identiteit te versterken, probeer je dus ook anderen buiten te sluiten. Misschien is dit wel de reden waarom politici zich zo bezig houden met identiteit. Hiermee is het makkelijk te laten zien wie er wel en juist ook wie er niet bij zou horen volgens hun standpunten.

Het belangrijkste aan het begrip ‘identiteit’ is dat dit altijd veranderend is door omstandigheden, situaties, tijd en ervaringen die je opdoet.

Je zou dus beter kunnen spreken van identificatie. Dit betekent dat ik me misschien in het ene geval liever identificeer met de ene groep of cultuur, terwijl ik in een ander geval liever de nadruk zou leggen op een andere groep of cultuur: ‘ik ben 18 dus ik mag eindelijk alcohol drinken’, vs. ‘ik ben 18 dus ik moet vanaf nu zelf mijn verzekering betalen’.

Je identificeert je in het ene geval graag met 18-jarige personen, maar in het andere geval liever niet.

Máxima legt in haar toespraak uit dat we te gemakkelijk vervallen in zwart-wit denken: ‘Soort bij soort. Nederland is geen Artis. Daarmee doen we onszelf en anderen te kort. Mensen hebben altijd méér dimensies. Mensen veranderen ook. Dat is wat mensen zo bijzonder maakt: het vermogen zich te ontwikkelen. Het is niet ‘of, of’. Maar ‘en, en’. Dat maakt de discussie over identiteit niet gemakkelijker. Maar wel veel interessanter.’

Sanne van Veghel (22) woont in Utrecht en is afgestudeerd aan de Universiteit van Utrecht met de studie Interculturele Communicatie. Momenteel is ze als vrijwilliger actief voor het Coloured Glasses project in Nederland en geeft ze als facilitator workshops aan middelbare scholen door heel Nederland.